Dự thảo sửa đổi Luật Hải quan 2026: Cơ hội hay gánh nặng cho SME?

Bộ Tài chính đang lấy ý kiến doanh nghiệp về dự thảo sửa đổi Luật Hải quan

Bộ Tài chính vừa công bố dự thảo sửa đổi Luật Hải quan, mở cửa lấy ý kiến từ cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Động thái này diễn ra trong bối cảnh kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam 6 tháng đầu 2026 đạt mức kỷ lục 428 tỷ USD, tăng 16,2% so với cùng kỳ năm trước.

Nghe thì tốt. Nhưng đằng sau con số ấn tượng là thực tế: 68% doanh nghiệp SME vẫn gặp khó trong thủ tục hải quan, thời gian thông quan trung bình 4,2 ngày — cao gấp đôi Thái Lan và Singapore. Câu hỏi đặt ra: Dự thảo lần này có thực sự gỡ được nút thắt, hay chỉ là thêm một lớp quy định mới?

Những điểm chính trong dự thảo sửa đổi

Dự thảo tập trung vào 4 trụ cột chính: số hóa toàn trình, phân loại doanh nghiệp theo mức độ tuân thủ, tăng cường kiểm tra sau thông quan, và nâng mức phạt vi phạm hành chính.

Về mặt kỹ thuật, đây là bước tiến đúng hướng. Nhưng thực thi mới là điểm then chốt. Hiện tại, chỉ 34% doanh nghiệp SME có hệ thống ERP đồng bộ, 52% vẫn dùng Excel để quản lý chứng từ. Khi số hóa bắt buộc, ai chịu chi phí chuyển đổi?

Phân loại doanh nghiệp theo mức độ tuân thủ — tương tự AEO (Authorized Economic Operator) — là điểm sáng. Doanh nghiệp có uy tín cao sẽ được ưu tiên làm thủ tục nhanh, giảm tần suất kiểm tra. Nhưng để đạt chuẩn AEO, doanh nghiệp cần đầu tư trung bình 28.000 – 45.000 USD vào hệ thống quản lý, nhân sự compliance, audit nội bộ. Con số này vượt xa ngân sách năm của 73% SME xuất khẩu hiện tại.

Kiểm tra sau thông quan: Lưỡi dao hai lưỡi

Kiểm tra sau thông quan giúp hàng lưu thông nhanh hơn — về lý thuyết. Nhưng trong thực tế, nếu phát hiện sai phạm sau 3-6 tháng, doanh nghiệp phải chịu phạt gấp đôi, kèm lãi suất truy thu. Năm 2025, có 1.847 trường hợp bị truy thu thuế sau kiểm tra, tổng giá trị 312 tỷ đồng.

Rủi ro này đặc biệt cao với những SME chưa có bộ phận pháp chế chuyên trách. Một sai sót nhỏ trong mã HS, xuất xứ hàng hóa, hoặc giá trị khai báo có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng về tài chính và uy tín.

Nhận định của Ho Alva

Tôi đã vận hành gian hàng trên Alibaba, Etsy, Amazon trong 5 năm, làm việc trực tiếp với hơn 200 SME xuất khẩu. Tôi thấy rõ khoảng cách giữa chính sách và thực thi.

Dự thảo sửa đổi Luật Hải quan lần này CÓ TIỀM NĂNG giải quyết nhiều điểm nghẽn — nếu triển khai đúng. Nhưng nếu chỉ tập trung vào công nghệ mà bỏ qua năng lực thực thi của doanh nghiệp, kết quả sẽ là: doanh nghiệp lớn hưởng lợi, SME chịu áp lực kép.

Cơ hội cho SME

1. Thông quan nhanh hơn nếu đáp ứng tiêu chuẩn. Doanh nghiệp có hệ thống quản lý minh bạch, chứng từ đầy đủ sẽ được ưu tiên. Đây là lợi thế cạnh tranh trực tiếp: giảm 2-3 ngày thông quan = giảm 8-12% chi phí logistics, tăng khả năng đáp ứng đơn hàng gấp rút.

2. Xây dựng uy tín dài hạn. Một khi đạt chuẩn AEO hoặc doanh nghiệp tuân thủ cao, bạn có lợi thế lớn khi đàm phán với buyer quốc tế. Nhiều buyer từ EU, Mỹ, Nhật yêu cầu nhà cung cấp phải có chứng nhận AEO hoặc tương đương.

3. Tiếp cận nguồn vốn dễ hơn. Ngân hàng và tổ chức tài chính ưu tiên cho vay doanh nghiệp có hồ sơ hải quan sạch, tuân thủ cao. Lãi suất có thể thấp hơn 1,2 – 2,5% so với doanh nghiệp không có chứng nhận.

Lưu ý rủi ro

1. Chi phí chuyển đổi số không nhỏ. Nếu dự thảo thông qua, doanh nghiệp bắt buộc phải có hệ thống quản lý chứng từ điện tử, kết nối API với hải quan. Chi phí trung bình: 15.000 – 35.000 USD cho phần mềm + đào tạo nhân sự. Nhiều SME chưa sẵn sàng về tài chính.

2. Rủi ro pháp lý tăng cao. Kiểm tra sau thông quan đồng nghĩa với việc mọi sai sót đều có thể bị phát hiện và xử lý ngược. Doanh nghiệp cần có chuyên gia pháp chế hoặc thuê tư vấn hải quan chuyên nghiệp — thêm một khoản chi phí cố định hàng tháng.

3. Áp lực cạnh tranh không đồng đều. Doanh nghiệp lớn đã đầu tư hệ thống từ trước, họ sẽ hưởng lợi ngay lập tức. SME chưa chuẩn bị sẽ bị bỏ lại phía sau, mất đơn hàng vào tay đối thủ nhanh hơn, tuân thủ tốt hơn.

Tôi khuyên các SME: ĐỪNG chờ luật chính thức mới hành động. Hãy bắt đầu chuẩn bị ngay từ bây giờ. Rà soát lại toàn bộ quy trình khai báo hải quan, đầu tư vào phần mềm quản lý chứng từ, đào tạo nhân sự về compliance. Chi phí bỏ ra hôm nay sẽ thấp hơn nhiều so với việc phải chạy đua khi luật có hiệu lực.

Bạn có 6-12 tháng trước khi dự thảo chính thức thông qua. Đây là khoảng thời gian vàng để chuẩn bị, thay vì phản ứng khi đã muộn. Doanh nghiệp nào chủ động hôm nay sẽ là người thắng cuộc ngày mai.

Câu hỏi dành cho bạn: Doanh nghiệp bạn đã có hệ thống quản lý chứng từ điện tử chưa? Bạn có sẵn sàng đầu tư 20.000 – 40.000 USD để đạt chuẩn tuân thủ cao không? Nếu câu trả lời là chưa, đây chính là lúc để bắt đầu.