Dự thảo sửa đổi Luật Hải quan 2026: Cơ hội hay gánh nặng cho SME?

Bộ Tài chính đang lấy ý kiến doanh nghiệp về dự thảo sửa đổi Luật Hải quan

Dự thảo sửa đổi Luật Hải quan 2026 là văn bản đang được Bộ Tài chính lấy ý kiến cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu, tập trung vào số hóa thủ tục và phân loại doanh nghiệp theo mức độ tuân thủ. Với SME xuất khẩu qua Alibaba, Etsy, Amazon, đây là chính sách cần theo dõi sát vì ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí và thời gian thông quan.

Bộ Tài chính vừa công bố dự thảo sửa đổi Luật Hải quan, mở cửa lấy ý kiến từ cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Động thái này diễn ra trong bối cảnh kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam 6 tháng đầu 2026 đạt mức kỷ lục 428 tỷ USD, tăng 16,2% so với cùng kỳ năm trước.

Nghe thì tốt. Nhưng đằng sau con số ấn tượng là thực tế: 68% doanh nghiệp SME vẫn gặp khó trong thủ tục hải quan, thời gian thông quan trung bình 4,2 ngày — cao gấp đôi Thái Lan và Singapore. Câu hỏi đặt ra: Dự thảo lần này có thực sự gỡ được nút thắt, hay chỉ là thêm một lớp quy định mới?

Những điểm chính trong dự thảo sửa đổi

Dự thảo tập trung vào 4 trụ cột chính: số hóa toàn trình, phân loại doanh nghiệp theo mức độ tuân thủ, tăng cường kiểm tra sau thông quan, và nâng mức phạt vi phạm hành chính.

Về mặt kỹ thuật, đây là bước tiến đúng hướng. Nhưng thực thi mới là điểm then chốt. Hiện tại, chỉ 34% doanh nghiệp SME có hệ thống ERP đồng bộ, 52% vẫn dùng Excel để quản lý chứng từ. Khi số hóa bắt buộc, ai chịu chi phí chuyển đổi?

Phân loại doanh nghiệp theo mức độ tuân thủ — tương tự AEO (Authorized Economic Operator, tức Doanh nghiệp ưu tiên trong lĩnh vực hải quan) — là điểm sáng. Doanh nghiệp có uy tín cao sẽ được ưu tiên làm thủ tục nhanh, giảm tần suất kiểm tra. Nhưng để đạt chuẩn AEO, doanh nghiệp cần đầu tư trung bình 28.000 – 45.000 USD vào hệ thống quản lý, nhân sự compliance, audit nội bộ. Con số này vượt xa ngân sách năm của 73% SME xuất khẩu hiện tại.

Kiểm tra sau thông quan: Lưỡi dao hai lưỡi

Kiểm tra sau thông quan là hình thức hải quan rà soát hồ sơ, chứng từ sau khi hàng đã được thông quan, thường trong vòng 3-6 tháng. Ưu điểm là giúp hàng lưu thông nhanh hơn ngay từ đầu, nhưng nếu phát hiện sai phạm, doanh nghiệp phải chịu phạt gấp đôi kèm lãi suất truy thu.

Năm 2025, có 1.847 trường hợp bị truy thu thuế sau kiểm tra, tổng giá trị 312 tỷ đồng. Rủi ro này đặc biệt cao với những SME chưa có bộ phận pháp chế chuyên trách.

Một sai sót nhỏ trong mã HS, xuất xứ hàng hóa, hoặc giá trị khai báo có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng về tài chính và uy tín.

Nhận định của Ho Alva

Dự thảo sửa đổi Luật Hải quan 2026 có tiềm năng rút ngắn thời gian thông quan và giảm chi phí cho SME tuân thủ tốt, nhưng cũng tạo áp lực tài chính lớn nếu doanh nghiệp chưa đầu tư hệ thống số hóa. Tôi đã vận hành gian hàng trên Alibaba, Etsy, Amazon trong 5 năm, làm việc trực tiếp với hơn 200 SME xuất khẩu, và thấy rõ khoảng cách giữa chính sách và thực thi.

Nếu chỉ tập trung vào công nghệ mà bỏ qua năng lực thực thi của doanh nghiệp, kết quả sẽ là: doanh nghiệp lớn hưởng lợi, SME chịu áp lực kép.

Cơ hội cho SME

• Thông quan nhanh hơn nếu đáp ứng tiêu chuẩn: giảm 2-3 ngày thông quan giúp giảm 8-12% chi phí logistics, tăng khả năng đáp ứng đơn hàng gấp rút.
• Xây dựng uy tín dài hạn: đạt chuẩn AEO hoặc tuân thủ cao giúp lợi thế đàm phán với buyer EU, Mỹ, Nhật — nhiều nơi yêu cầu chứng nhận này.
• Tiếp cận nguồn vốn dễ hơn: hồ sơ hải quan sạch có thể giúp lãi suất vay thấp hơn 1,2 – 2,5% so với doanh nghiệp không có chứng nhận.

Lưu ý rủi ro

• Chi phí chuyển đổi số không nhỏ: hệ thống quản lý chứng từ điện tử, kết nối API với hải quan tốn trung bình 15.000 – 35.000 USD cho phần mềm và đào tạo nhân sự.
• Rủi ro pháp lý tăng cao: kiểm tra sau thông quan đòi hỏi doanh nghiệp cần chuyên gia pháp chế hoặc tư vấn hải quan chuyên nghiệp, thêm chi phí cố định hàng tháng.
• Áp lực cạnh tranh không đồng đều: doanh nghiệp lớn đã đầu tư hệ thống từ trước sẽ hưởng lợi ngay, SME chưa chuẩn bị dễ mất đơn hàng vào tay đối thủ tuân thủ tốt hơn.

Tôi khuyên các SME: đừng chờ luật chính thức mới hành động. Hãy rà soát quy trình khai báo hải quan, đầu tư phần mềm quản lý chứng từ, và đào tạo nhân sự về compliance ngay từ bây giờ.

Bạn có 6-12 tháng trước khi dự thảo chính thức thông qua — đây là khoảng thời gian vàng để chuẩn bị thay vì phản ứng khi đã muộn. Doanh nghiệp nào chủ động hôm nay sẽ là người thắng cuộc ngày mai.

Câu hỏi dành cho bạn: Doanh nghiệp bạn đã có hệ thống quản lý chứng từ điện tử chưa? Bạn có sẵn sàng đầu tư 20.000 – 40.000 USD để đạt chuẩn tuân thủ cao không? Nếu câu trả lời là chưa, đây chính là lúc để bắt đầu chuẩn bị cho dự thảo sửa đổi Luật Hải quan 2026.